ภูมิ ๓๑
ภูมิ 4 หรือ 31 (ชั้นแห่งจิต, ระดับจิตใจ, ระดับชีวิต — Bhåmi: planes of existence; planes of life)
1. อบายภูมิ 4 (ภูมิที่ปราศจากความเจริญ — Apàya-bhåmi: planes of loss and woe; unhappy planes)
1) นิรยะ (นรก — Niraya: woeful state; hell)
2) ติรัจฉานโยนิ (กําเนิดดิรัจฉาน — Tiracchànayoni: animal kingdom)
3) ปิตติวิสัย (แดนเปรต — Pittivisaya: ghost-sphere)
4) อสุรกาย (พวกอสูร — Asurakàya: host of demons)
2. กามสุคติภูมิ 7 (กามาวจรภูมิที่เป็นสุคติ, ภูมิที่เป็นสุคติซึ่งยังเกี่ยวข้องกับกาม — Kàmasugatibhåmi: sensuous blissful planes)
1) มนุษย์ (ชาวมนุษย์ — Manussà: human realm)
2) จาตุมหาราชิกา (สวรรค์ชั้นที่ท้าวมหาราช 4 ปกครอง — Càtummahàràjikà: realm of the Four Great Kings)
3) ดาวดึงส์ (แดนแห่งเทพ 33 มีท้าวสักกะเป็นใหญ่ — Tàvati§sà: realm of the Thirty-three Gods)
4) ยามา (แดนแห่งเทพผู้ปราศจากความทุกข์ — Yàmà: realm of the Yàma gods)
5) ดุสิต (แดนแห่งเทพผู้เอิบอิ่มด้วยสิริสมบัติของตน — Tusità: realm of satisfied gods)
6) นิมมานรดี (แดนแห่งเทพผู้ยินดีในการเนรมิต — Nimmànaratã: realm of the gods who rejoice in their own creations)
7) ปรนิมมิตวสวัตดี (แดนแห่งเทพผู้ยังอํานาจให้เป็นไปในสมบัติที่ผู้อื่นนิรมิตให้ — Paranimmitavasavattã: realm of gods who lord over the creation of others)
ภูมิทั้ง 11 ใน 2 หมวดนี้ รวมเป็น กามาวจรภูมิ 11 (ชั้นที่ท่องเที่ยวอยู่ในกาม — Kàmàvacarabhåmi: Sensuous Planes)
3. รูปาวจรภูมิ 16 (ชั้นที่ท่องเที่ยวอยู่ในรูป, ชั้นรูปพรหม — Råpàvacara-bhåmi: Form Planes)
ก . ปฐมฌานภูมิ 3 (ระดับปฐมฌาน — first-Jhàna planes)
1) พรหมปาริสัชชา (พวกบริษัทบริวารมหาพรหม — Brahmapàrisajjà: realm of great Brahmas’ attendants)
2) พรหมปุโรหิตา (พวกปุโรหิตมหาพรหม — Brahmapurohità: realm of great Brahmas’ ministers)
3) มหาพรหมา (พวกท้าวมหาพรหม — Mahàbrahmà: realm of great Brahmas)
ข . ทุติยฌานภููมิ 3 (ระดับทุติยฌาน — second-Jhàna planes)
4) ปริตตาภา (พวกมีรัศมีน้อย — Parittàbhà: realm of Brahmas with limited lustre)
5) อัปปมาณาภา (พวกมีรัศมีประมาณไม่ได้ — Appamàõàbhà: realm of Brahmas with infinite lustre)
6) อาภัสสรา (พวกมีรัศมีสุกปลั่งซ่านไป — âbhassarà: realm of Brahmas with radiant lustre)
ค. ตติยฌานภูมิ 3 (ระดับตติยฌาน — third-Jhàna planes)
7) ปริตตสุภา (พวกมีลํารัศมีงามน้อย — Parittasubhà: realm of Brahmas with limited aura)
8) อัปปมาณสุภา (พวกมีลํารัศมีงามประมาณมิได้ — Appamàõasubhà: realm of Brahmas with infinite aura)
9) สุภกิณหา (พวกมีลํารัศมีงามกระจ่างจ้า — Subhakiõhà: realm of Brahmas with steady aura)
ง. จตุตถฌานภูมิ 3–7 (ระดับจตุตถฌาน — fourth-Jhàna planes)
10) เวหัปผลา (พวกมีผลไพบูลย์ — Vehapphalà: realm of Brahmas with
abundant reward)
11) อสัญญีสัตว์ (พวกสัตว์ไม่มีสัญญา — Asa¤¤ãsattà: realm of non-percipient beings)
(*) สุทาวาส 5 (พวกมีที่อยู่อันบริสุทธิ์ หรือ ที่อยู่ของท่านผู้บริสุทธิ์ คือ ที่เกิดของ พระอนาคามี — Suddhàvàsa: pure abodes) คือ
12) อวิหา (เหล่าท่านผู้ไม่เสื่อมจากสมบัติของตน หรือผู้ไม่ละไปเร็ว, ผู้คงอยู่นาน — Avihà: realm of Brahmas who do not fall from prosperity)
13) อตัปปา (เหล่าท่านผู้ไม่ทําความเดือดร้อนแก่ใคร หรือผู้ไม่เดือดร้อนกับใคร — Atappà: realm of Brahmas who are serene)
14) สุทัสสา (เหล่าท่านผู้งดงามน่าทัศนา — Sudassà: realm of Brahmas who are beautiful)
15) สุทัสสี (เหล่าท่านผู้มองเห็นชัดเจนดี หรือผู้มีทัศนาแจ่มชัด — Sudassã: realm of Brahmas who are clear-sighted)
16) อกนิฏฐา (เหล่าท่านผู้ไม่มีความด้อยหรือเล็กน้อยกว่าใคร, ผู้สูงสุด — Akaniññhà: realm of the highest or supreme Brahmas)
4. อรูปาวจรภูมิ 4 (ชั้นที่ท่องเที่ยวอยู่ในอรูป, ชั้นอรูปพรหม — Aråpàvacara-bhåmi: formless planes)
1) อากาสานัญจายตนภูมิ (ชั้นที่เข้าถึงภาวะมีอากาศไม่มีที่สุด — âkàsàna¤càyatanabhåmi: realm of infinite space)
2) วิญญาณัญจายตนภูมิ (ชั้นที่เข้าถึงภาวะมีวิญญาณไม่มีที่สุด — Vi¤¤àõa¤càyatanabhåmi: realm of infinite consciousness)
3) อากิญจัญญายตนภูมิ ( ชั้นที่เข้าถึงภาวะไม่มีอะไร — âki¤ca¤¤àyatana-bhåmi: realm of nothingness)
4) เนวสัญญานาสัญญายตนภูมิ (ชั้นที่เข้าถึงภาวะมีสัญญาก็ไม่ใช่ ไม่มีสัญญาก็ไม่ใช่ — Nevasa¤¤ànàsa¤¤àyatana-bhåmi: realm of neither perception nor nonperception)
ปุถุชน พระโสดาบัน และพระสกทาคามี ย่อมไม่เกิดในสุทธาวาสภูมิ; พระอริยะไม่เกิดใน อสัญญีภพ และในอบายภูมิ; ในภูมินอกจากนี้ ย่อมมีทั้งพระอริยะและมิใช่อริยะไปเกิด.
ในพระไตรปิฎก ไม่พบที่ใดแสดงรายชื่อภูมิทั้งหลายไว้ทั้งหมดในที่เดียว บาลีแสดงรายชื่อ ภูมิมากที่สุด (มีเฉพาะชั้นสุคติภูมิ) พบที่ ม.อุ.14/317-332/216-225 (M.III.99–103) กล่าวตั้งแต่มนุษย์ ขึ้นไปจนถึงอรูปาวจรภูมิ.
ในบาลีแห่งทีฆนิกาย เป็นต้น* แสดง คติ (ที่ไปเกิดของสัตว์, แบบการดําเนินชีวิต — Gati: destiny; course of existence) ว่ามี 5 คือ นิรยะ ติรัจฉานโยนิ เปตติวิสัย มนุษย์และ เทพ (พวกเทพ — heavenly world ได้แก่ภูมิ 26 ตั้งแต่จาตุมหาราชิกาขึ้นไปทั้งหมด) จะเห็นว่าภูมิ 31 สงเคราะห์ลงได้ในคติ 5 ทั้งหมด ขาดแต่อสุรกาย อย่างไรก็ดี ในอรรถกถาแห่งอิติวุตตกะ เป็นต้น** ท่านกล่าวว่า อสูร สงเคราะห์ลงในเปตติวิสัยด้วย จึงเป็นอันสงเคราะห์ลงได้บริบูรณ์ และในคติ 5 นั้น 3 คติแรกจัดเป็น ทุคติ (woeful courses) 2 คติหลังเป็น สุคติ (happy courses).
เนื่องด้วยภูมิ 31 นี้จัดได้เป็น 4 ระดับอย่างที่กล่าวมา บางทีจึงเรียกว่า ภูมิ 4
อนึ่ง พึงเทียบภูมิ 31 หรือ ภูมิ 4 หมวดนี้ กับ [162]ภูมิ 4 ที่มาในพระบาลีด้วย กล่าวคือ ภูมิ 31 หรือ 4 หมวดนี้ จัดเข้าในภูมิ 3 ข้อต้นใน [162]ภูมิ 4 ดังนี้ อบายภูมิ 4 และ กามสุคติภูมิ 7 รวมเข้าเป็นกามาวจรภูมิ (11) ส่วนรูปาวจรภูมิ (16) และ อรูปาวจรภูมิ (4) ตรงกัน รวม ภูมิทั้งหมด 31 นี้ เป็นโลกียภูมิ พ้นจากนี้ไปเป็นโลกุตตรภูมิ
ดู [162]ภูมิ 4; [198]อบาย 4; [207]อรูป 4; [270]สวรรค์ 6.
ที่มา : พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลธรรม พิมพ์ครั้งที่ 34
ผู้เรียบเรียง: สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป. อ. ปยุตฺโต)
เผยแพร่ต้นฉบับโดยวัดญาณเวศกวัน · จัดเก็บให้อ่านบน namoname.com เป็นธรรมทาน
ข้อความต้นฉบับ ไม่ใช่คำอธิบายจาก AI การพบคำนี้ไม่ยืนยันความหมายของชื่อประสมทั้งชื่อ
ตรวจเทียบกับเว็บไซต์ต้นฉบับ