สัปปุริสธรรม ๗
สัปปุริสธรรม 71 (ธรรมของสัตบุรุษ, ธรรมที่ทําให้เป็นสัตบุรุษ, คุณสมบัติของ คนดี, ธรรมของผู้ดี — Sappurisa-dhamma : qualities of a good man; virtues of a gentleman)
1.ธัมมัญญุตา (ความรู้จักธรรม รู้หลัก หรือรู้จักเหตุ คือ รู้หลักความจริง รู้หลักการ รู้หลักเกณฑ์ รู้กฎแห่งธรรมดา รู้กฎเกณฑ์แห่งเหตุผล และรู้หลักการที่จะทําให้เกิดผล เช่น ภิกษุรู้ว่า หลักธรรมข้อนั้นๆ คืออะไร มีอะไรบ้าง พระมหากษัตริย์ทรงทราบว่าหลักการปกครองตามราช ประเพณีเป็นอย่างไร มีอะไรบ้าง รู้ว่าจะต้องกระทําเหตุอันนี้ๆ หรือกระทําตามหลักการข้อนี้ๆ จึง จะให้เกิดผลที่ต้องการหรือบรรลุจุดหมายอันนั้นๆ เป็นต้น — Dhamma¤¤utà : knowing the law; knowing the cause)
2.อัตถัญญุตา (ความรู้จักอรรถ รู้ความมุ่งหมาย หรือรู้จักผล คือ รู้ความหมาย รู้ความมุ่ง หมาย รู้ประโยชน์ที่ประสงค์ รู้จักผลที่จะเกิดขึ้นสืบเนื่องจากการกระทํา หรือความเป็นไปตาม หลัก เช่น รู้ว่าหลักธรรมหรือภาษิตข้อนั้นๆ มีความหมายว่าอย่างไร หลักนั้นๆ มีความมุ่งหมาย อย่างไร กําหนดไว้หรือพึงปฏิบัติเพื่อประสงค์ประโยชน์อะไร การที่ตนกระทําอยู่มีความมุ่งหมาย อย่างไร เมื่อทําไปแล้วจะบังเกิดผลอะไรบ้าง ดังนี้เป็นต้น — Attha¤¤utà : knowing the meaning; knowing the purpose; knowing the consequence)
3.อัตตัญญุตา (ความรู้จักตน คือรู้ว่าเรานั้นว่าโดยฐานะ ภาวะ เพศ กําลัง ความรู้ ความ สามารถ ความถนัด และคุณธรรม เป็นต้น บัดนี้ เท่าไร อย่างไร แล้วประพฤติให้เหมาะสม และ รู้ที่จะแก้ไขปรับปรุงต่อไป — Atta¤¤utà : knowing oneself) 4.มัตตัญญุตา (ความรู้จักประมาณ คือ ความพอดี เช่น ภิกษุรู้จักประมาณในการรับและ บริโภคปัจจัยสี่ คฤหัสถ์รู้จักประมาณในการใช้จ่ายโภคทรัพย์ พระมหากษัตริย์รู้จักประมาณใน การลงทัณฑอาชญาและในการเก็บภาษี เป็นต้น — Matta¤¤utà : moderation; knowing how to be temperate; sense of proportion)
5.กาลัญญุตา (ความรู้จักกาล คือ รู้กาลเวลาอันเหมาะสม และระยะเวลาที่ควรหรือจะต้องใช้ใน การประกอบกิจ ทําหน้าที่การงาน หรือปฏิบัติการต่างๆ เช่น ให้ตรงเวลา ให้เป็นเวลา ให้ทันเวลา ให้พอเวลาให้เหมาะเวลา เป็นต้น — Kàla¤¤utà : knowing the proper time; knowing how to choose and keep time) 6.ปริสัญญุตา (ความรู้จักบริษัท คือรู้จักชุ และรู้จักที่ประชุม รู้กิริยาที่จะประพฤติต่อชุมชน นั้นๆ ว่า ชุมชนนี้เมื่อเข้าไปหา จะต้องทํากิริยาอย่างนี้ จะต้องพูดอย่างนี้ ชุมชนนี้ควรสงเคราะห์ อย่างนี้ เป็นต้น — Parisa¤¤utà : knowing the assembly; knowing the society)
7.ปุคคลัญญุตา หรือ ปุคคลปโรปรัญญุตา (ความรู้จักบุคคล คือ ความแตกต่างแห่งบุคคล ว่า โดยอัธยาศัย ความสามารถ และคุณธรรม เป็นต้น ใครๆ ยิ่งหรือหย่อนอย่างไร และรู้ที่จะปฏิบัติต่อบุคคลนั้นๆ ด้วยดี ว่าควรจะคบหรือไม่ จะใช้ จะตําหนิ ยกย่อง และแนะนําสั่งสอน อย่างไร เป็นต้น — Puggala¤¤utà : knowing the individual; knowing the different individuals)
ภิกษุผู้ประกอบด้วยสัปปุริสธรรม 7 ข้อนี้ ชื่อว่า เป็นผู้ประกอบด้วยสังฆคุณครบ 9 แม้พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าและพระเจ้าจักรพรรดิ ก็ทรงประกอบด้วยธรรมเหล่านี้ ( ท่านแสดงไว้เฉพาะข้อหลัก 5 ข้อ คือ ข้อ 1, 2, 4, 5, 6 องฺ.ปญฺจก.22/131/166; A.III.148) จึงทรงยังธรรมจักรและอาณาจักรให้เป็นไปด้วยดี.
ที่มา : พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลธรรม พิมพ์ครั้งที่ 34
ผู้เรียบเรียง: สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป. อ. ปยุตฺโต)
เผยแพร่ต้นฉบับโดยวัดญาณเวศกวัน · จัดเก็บให้อ่านบน namoname.com เป็นธรรมทาน
ข้อความต้นฉบับ ไม่ใช่คำอธิบายจาก AI การพบคำนี้ไม่ยืนยันความหมายของชื่อประสมทั้งชื่อ
ตรวจเทียบกับเว็บไซต์ต้นฉบับ