นะโมตั้งชื่อ
Namo Name
← ค้นคำในพจนานุกรมธรรมทาน

ธุดงค์ ๑๓

ธุดงค์ 13 (องค์คุณเครื่องสลัดหรือกําจัดกิเลส, ข้อปฏิบัติเข้มงวด ที่สมัครใจ สมาทานประพฤติประจําตัว ชั่วระยะกาลสั้น หรือยาว หรือแม้ตลอดชีวิต ก็ได้ เป็นอุบายขัดเกลา กิเลส ส่งเสริมความมักน้อยสันโดษ เป็นต้น — Dhutaïga: means of shaking off or removing defilements; austere practices; ascetic practices) หมวดที่ 1 จีวรปฏิสังยุตต์ (เกี่ยวกับจีวร — connected with robes) 1.ปังสุกูลิกังคะ (องค์แห่งผู้ถือทรงผ้าบังสุกุล คําสมาทานโดยอธิษฐานใจหรือเปล่งวาจาว่า “คหปติจีวรํ ปฏิกฺขิปามิ, ปํสุกูลิกงฺคํ สมาทิยามิ” แปลว่า “เรางดคฤหบดีจีวร สมาทานองค์แห่ง ผู้—” — Pa§sukålikaïga: refuse-rag-wearer’s practice) 2.เตจีวริกังคะ (องค์แห่งผู้ถือทรงเพียงไตรจีวร คําสมาทานวา่ “จตตฺุถจีวรํ ปฏิกฺขิปามิ, เตจีวริกงคฺํ สมาทิยามิ” แปลวา่ “ข้าพเจ้างดจีวรผืนที่ 4 สมาทานองค์แห่งผู้—” —Tecãvarikaïga: triple-robewearer’s practice) หมวดที่ 2 ปิณฑปาตปฏิสังยุตต์ (เกี่ยวกับบิณฑบาต — connected with almsfood) 3.ปิณฑปาติกังคะ (องค์แห่งผู้ถือเที่ยวบิณฑบาต คําสมาทานว่า “อติเรกลาภํ ปฏิกฺขิปามิ, ปิณฺฑปาติกงฺคํ สมาทิยามิ” แปลว่า “ ข้าพเจ้างดอติเรกลาภ สมาทานองค์แห่งผู้—” — Piõóapàtikaïga: alms-food-eater’s practice) 4.สปทานจาริกังคะ (องค์แห่งผู้ถือเที่ยวบิณฑบาตไปตามลําดับ คําสมาทานว่า“โลลุปฺปจารํ ปฏิกฺขิปามิ, สปทานจาริกงฺคํ สมาทิยามิ” แปลว่า “ ข้าพเจ้างดการเที่ยวตามใจอยาก สมาทาน องค์แห่งผู้—” — Sapadànacàrikaïga: house-to-house-seeker’s practice) 5.เอกาสนิกังคะ (องค์แห่งผู้ถือนั่งฉัน ณ อาสนะเดียว คือฉันวันละครั้งเดียว ลุกจากที่ แล้วไม่ฉันอีก คําสมาทานว่า “นานาสนโภชนํ ปฏิกฺขิปามิ, เอกาสนิกงฺคํ สมาทิยามิ” แปลว่า “ข้าพเจ้างดการฉนั ณ ต่างอาสนะ สมาทานองค์แห่งผู้—” — Ekàsanikaïga: one-sessioner’s practice) 6.ปัตตปิณฑิกังคะ (องค์แห่งผู้ถือฉันเฉพาะในบาตร คือ ไม่ใช้ภาชนะใส่อาหารเกิน 1 อย่างคือบาตร คําสมาทานว่า “ทุติยภาชนํ ปฏิกฺขิปามิ, ปตฺตปิณฺฑิกงฺคํ สมาทิยามิ” แปลว่า “ข้าพเจ้างดภาชนะที่สอง สมาทานองค์แห่งผู้—” — Pattapiõóikaïga: bowl-food-eater’s practice) 7.ขลปุัจฉาภัตติกังคะ (องค์แห่งผู้ถือห้ามภัตที่ถวายภายหลัง คือเมื่อได้ปลงใจกําหนดอาหารที่ เป็นส่วนของตน ซึ่งเรียกว่าห้ามภตั ด้วยการลงมือฉันเป็นต้นแลว้ ไมร่ับอาหารที่เขานํามาถวายอกี แม้จะเป็นของประณตี คําสมาทานวา่ “อตริติฺตโภชนํ ปฏกิขฺิปามิ, ขลุปจฺฉาภตตฺิกงคฺํ สมาทิยามิ” แปลวา่ “ข้าพเจ้างดโภชนะอันเหลือเฟอื สมาทานองค์แห่งผู้—” — Khalupacchà-bhattikaïga: later-food-refuser’s practice) หมวดที่ 3 เสนาสนปฏิสังยุตต์ (เกี่ยวกับเสนาสนะ — connected with the resting place) 8.อารัญญิกังคะ (องค์แห่งผู้ถืออยู่ป่า อยู่ห่างบ้านคนอย่างน้อย 500 ชั่วธนู คือ 25 เส้น คํา สมาทานว่า “คามนฺตเสนาสนํ ปฏิกฺขิปามิ, อารญฺญ ิกงฺคํ สมาทิยามิ” แปลว่า “ ข้าพเจ้างด เสนาสนะชายบ้าน สมาทานองค์แห่งผู้—” — âra¤¤ikaïga: forest-dweller’s practice) 9.รุกขมูลิกังคะ (องค์แห่งผู้ถืออยู่โคนไม้ คําสมาทานวา่ “ฉนนฺํ ปฏกิขฺิปามิ, รกฺุขมลูิกงคฺํ สมาทิยามิ” แปลวา่ “ข้าพเจ้างดที่มุงบังสมาทานองค์แห่งผู้—” — Rukkhamålikaïga: tree-rootdweller’s practice) 10. อัพโภกาสิกังคะ (องค์แห่งผู้ถืออยู่ที่แจ้ง คําสมาทานว่า “ฉนฺนญฺจ รุกฺขมูลญฺจปฏิกฺขิปามิ, อพฺโภกาสิกงฺคํ สมาทิยามิ” แปลว่า “ข้าพเจ้างดที่มุงบังและโคนไม้ สมาทานองค์แห่งผู้—” — Abbhokàsikaïga: open-air-dweller’s practice) 11. โสสานิกังคะ (องค์แห่งผู้ถืออยู่ป่าช้า คําสมาทานว่า “อสุสานํ ปฏิกฺขิปามิ, โสสานิกงคฺํ สมาทิยามิ” แปลวา่ “ข้าพเจ้างดทมี่ิใชป่่าชา้ สมาทานองค์แห่งผู้—” — Sosànikaïga: charnelground-dweller’s practice) 12. ยถาสันถติกังคะ (องค์แห่งผู้ถืออยู่ในเสนาสนะแล้วแต่เขาจัดให้ คําสมาทานว่า “เสนาสนโลลปุปฺํ ปฏกิขฺิปามิ, ยถาสนฺถติกงคฺํ สมาทิยามิ” แปลว่า “ข้าพเจ้างดความอยากเอาแต่ใจในเสนาสนะ สมาทานองค์แห่งผู้—” — Yathàsanthatikaïga: any-bed-user’s practice) หมวดที่ 4 วิริยปฏิสังยุตต์ (เกี่ยวกับความเพียร — connected with energy) 13. เนสัชชิกังคะ (องค์แห่งผู้ถือการนั่ง คือเว้นนอน อยู่ด้วยเพียง 3 อิริยาบถ คําสมาทานว่า “เสยฺยํ ปฏิกฺขิปามิ, เนสชฺชิกงฺคํ สมาทิยามิ” แปลว่า “ข้าพเจ้างดการนอน สมาทานองค์แห่งผู้—” — Nesajjikaïga: sitter’s practice) ข้อควรทราบเพิ่มเติมเกี่ยวกับธุดงค์ 13 ก . โดยย่อธุดงค์ มี 8 ข้อ เท่านั้น คือ 1) องค์หลัก 3 (สีสังคะ — principal practices) คือ สปทานจาริกังคะ (เท่ากับได้รักษา ปิณฑปาติกังคะด้วย) เอกาสนิกังคะ (เท่ากับได้รักษาปัตตปิณฑิกังคะ และขลปุัจฉาภัตติกังคะ ด้วย) และอัพโภกาสิกังคะ (ทําให้รุกขมูลิกังคะ กับยถาสันถติกังคะ หมดความจําเป็น) 2) องค์เดี่ยวไม่ คาบเกี่ยวข้ออื่น 5 (อสัมภินนังคะ — individual practices) คือ อารัญญิกังคะ ปังสุกูลิกังคะ เตจีวริกังคะ เนสัชชิกังคะ และโสสานิกังคะ ข. โดยนิสสัย คือที่อาศัย (dependence) มี 2 คือ ปัจจัยนิสิต 12 (อาศัยปัจจัย — dependent on requisites) กับ วิริยนิสิต 1 (อาศัยความเพียร — dependent on energy) ค . โดยบุคคลผู้ถือ 1) ภิกษุ ถือได้ทั้ง 13 ข้อ 2) ภิกษุณี ถือได้ 8 ข้อ (คือ ข้อ 1, 2, 3, 4, 5, 6, 12, 13) 3) สามเณร ถือได้ 12 ข้อ (คือเว้นข้อ 2 เตจีวริกังคะ) 4) สิกขมานาและสามเณรี ถือได้ 7 ข้อ (คือ ลดข้อ 2 ออกจากที่ภิกษุณีถือได้) 5) อุบาสก อุบาสิกา ถือได้ 2 ข้อ (คือข้อ 5 และ 6) ง. โดยระดับการถือ แต่ละข้อถือได้ 3 ระดับ คือ 1) อย่างอุกฤษฎ์ หรืออย่างเคร่ง เช่น ผู้ถืออยู่ป่า ต้องให้ได้อรุณในป่าตลอดไป 2) อย่างมัธยม หรืออย่างกลาง เช่นผู้ถืออยู่ป่า อยู่ในเสนาสนะชายบ้านตลอดฤดูฝน 4 เดือนที่เหลืออยู่ป่า 3) อย่างอ่อน หรืออย่างเพลา เช่น ผู้ถืออยู่ป่า อยู่ในเสนาสนะชายบ้านตลอดฤดูฝนและหนาว รวม 8 เดือน จ . ข้อ 9 และ 10 คือ รุกขมูลิกังคะ และอัพโภกาสิกังคะ ถือได้เฉพาะนอกพรรษา เพราะวินัย กําหนดให้ต้องถือเสนาสนะในพรรษา ฉ . ธุดงค์ไม่ใช่บทบัญญัติทางวินัย ขึ้นกับความสมัครใจ มีหลักทั่วไปในการถือว่า ถ้าถือแล้วช่วย ให้กรรมฐานเจริญ หรือช่วยให้กุศลธรรมเจริญ อกุศลธรรมเสื่อม ควรถือ ถ้าถือแล้วทําให้ กรรมฐานเสื่อม หรือทําให้กุศลธรรมเสื่อม อกุศลธรรมเจริญ ไม่ควรถือ ส่วนผู้ที่ถือหรือไม่ถือ ก็ไม่ทําให้กรรมฐานเจริญหรือเสื่อม เช่น เป็นพระอรหันต์แล้วอย่างพระมหากัสสปะ เป็นต้น หรือคนอื่นๆ ก็ตาม ควรถือได้ ฝ่ายแรกควรถือในเมื่อคิดจะอนุเคราะห์ชุมชนในภายหลัง ฝ่าย หลังเพื่อเป็นวาสนาต่อไป ช. ธุดงค์ที่มาในบาลีเดิ ม ไม่พบครบจํานวนในที่เดียว ( ที่พบจํานวนมาก คือ ม.อุ.14/186/138; M.III.40 มีข้อ 1, 3, 5, 8, 9, 10, 11, 12, 13; องฺ.ทสก.24/181/245; A.V.219 มีข้อ 1, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13; ขุ.ม.29/918/584; Nd1188 มีข้อ 1, 2, 3, 4, 7, 8, 12, 13) นอกจากคัมภีร์ปริวาร (วินย.8/982/330; 1192/475; Vin.V.131,198) ซึ่งมีหัวข้อครบถ้วน ส่วนคําอธิบายทั้งหมดพึงดูในคัมภีร์วิสุทธิมัคค์.

ที่มา : พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลธรรม พิมพ์ครั้งที่ 34

ผู้เรียบเรียง: สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป. อ. ปยุตฺโต)

เผยแพร่ต้นฉบับโดยวัดญาณเวศกวัน · จัดเก็บให้อ่านบน namoname.com เป็นธรรมทาน

ข้อความต้นฉบับ ไม่ใช่คำอธิบายจาก AI การพบคำนี้ไม่ยืนยันความหมายของชื่อประสมทั้งชื่อ

ตรวจเทียบกับเว็บไซต์ต้นฉบับ