นะโมตั้งชื่อ
Namo Name
← ค้นคำในพจนานุกรมธรรมทาน

ญาณ ๑๖

ญาณ 16 หรือ โสฬสญาณ (ความหยั่งรู้ ในที่นี้หมายถึงญาณที่เกิดขึ้นแก่ผู้ เจริญวิปัสสนาตามลําดับ ตั้งแต่ต้นจนถึงที่สุด — Soëasa-¤àõa: insight; knowledge) 1.นามรูปปริจเฉทญาณ (ญาณกําหนดจําแนกรู้นามและรูป คือ รู้ว่าสิ่งทั้งหลายมีแต่รูปธรรม และนามธรรม และกําหนดแยกได้ว่า อะไรเป็นรูปธรรม อะไรเป็นนามธรรม —Nàmaråpapariccheda-¤àõa: knowledge of the delimitation of mentality–materiality) 2.ปัจจยปริคคหญาณ (ญาณกําหนดรู้ปัจจัยของนามและรูป คือรู้ว่า รูปธรรมและนามธรรม ทั้งหลายเกิดจากเหตุปัจจัย และเป็นปัจจัยแก่กัน อาศัยกัน โดยรู้ตามแนวปฏิจจสมุปบาท ก็ดี ตามแนวกฎแห่งกรรมก็ดี ตามแนววัฏฏะ 3 ก็ดี เป็นต้น — Paccaya-pariggaha-¤àõa: knowledge of discerning the conditions of mentality–materiality) 3.สัมมสนญาณ (ญาณกําหนดรู้ด้วยพิจารณาเห็นนามและรูปโดยไตรลักษณ์ คือ ยกรูปธรรม และนามธรรมทั้งหลายขึ้นพิจารณาโดยเห็นตามลักษณะที่เป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มิใช่ตัวตน — Sammasana-¤àõa: knowledge of comprehending mentality–materiality as impermanent, unsatisfactory and not-self) 4.–12. ได้แก่ วิปัสสนาญาณ 9 ดู [311] 13. โคตรภูญาณ (ญาณครอบโคตร คือ ความหยั่งรู้ที่เป็นหัวต่อแห่งการข้ามพ้นจากภาวะ ปุถุชนเข้าสู่ภาวะอริยบุคคล — Gotrabhå-¤àõa: knowledge at the moment of the “Change-of-lineage”) 14. มัคคญาณ (ญาณในอริยมรรค คือ ความหยั่งรู้ที่ให้สําเร็จภาวะอริยบุคคลแต่ละขั้น — Magga-¤àõa: knowledge of the Path) 15. ผลญาณ (ญาณในอริยผล คือ ความหยั่งรู้ที่เป็นผลสําเร็จของพระอริยบุคคลชั้นนั้นๆ — Phala-¤àõa: knowledge of Fruition) 16. ปัจจเวกขณญาณ (ญาณหยั่งรู้ด้วยการพิจารณาทบทวน คือ สํารวจรู้มรรคผล กิเลสที่ละ แล้ว กิเลสที่เหลืออยู่ และนิพพาน เว้นแต่ว่าพระอรหันต์ไม่มีการพิจารณากิเลสที่ยังเหลืออยู่ — Paccavekkhaõa-¤àõa: knowledge of reviewing) ในญาณ 16 นี้ 14 อย่าง (ข้อ 1–13 และ 16) เป็น โลกียญาณ , 2 อย่าง (ข้อ 14 และ 15) เป็น โลกุตตรญาณ ญาณ 16 (บางทีเรียกว่า โสฬสญาณ ซึ่งก็แปลว่าญาณ 16 นั่นเอง) ที่จัดลําดับเป็นชุดและ เรียกชื่อเฉพาะอย่างนี้ มิใช่มาในพระบาลีเดิมโดยตรง พระอาจารย์ในสายวงการวิปัสสนาธุระได้ สอนสืบกันมา โดยประมวลจากคัมภีร์ปฏิสัมภิทามัคค์ และวิสุทธิมัคค์ ในกาลต่อมา

ที่มา : พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลธรรม พิมพ์ครั้งที่ 34

ผู้เรียบเรียง: สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป. อ. ปยุตฺโต)

เผยแพร่ต้นฉบับโดยวัดญาณเวศกวัน · จัดเก็บให้อ่านบน namoname.com เป็นธรรมทาน

ข้อความต้นฉบับ ไม่ใช่คำอธิบายจาก AI การพบคำนี้ไม่ยืนยันความหมายของชื่อประสมทั้งชื่อ

ตรวจเทียบกับเว็บไซต์ต้นฉบับ