วิปัสสนาญาณ ๙
วิปัสสนาญาณ 9 (ญาณในวิปัสสนา, ญาณที่นับเข้าในวิปัสสนา หรือที่จัดเป็น วิปัสสนา คือ เป็นความรู้ที่ทําให้เกิดความเห็นแจ้ง เข้าใจสภาวะของสิ่งทั้งหลายตามเป็นจริง — Vipassanà¤àõa : insight-knowledge)
1.อุทยัพพยานุปัสสนาญาณ (ญาณอันตามเห็นความเกิดและความดับ คือ พิจารณาความ เกิดขึ้นและความดับไปแห่งเบญจขันธ์ จนเห็นชัดว่า สิ่งทั้งหลายเกิดขึ้นครั้นแล้วก็ต้องดับไป ล้วนเกิดขึ้นแล้วก็ดับไปทั้งหมด — Udayabbaya¤àõa : knowledge of contemplation on rise and fall)
2.ภังคานุปัสสนาญาณ (ญาณอันตามเห็นความสลาย คือ เมื่อเห็นความเกิดดับเช่นนั้นแล้ว คํานึงเด่นชัดในส่วนความดับอันเป็นจุดจบสิ้น ก็เห็นว่าสังขารทั้งปวงล้วนจะต้องสลายไปทั้งหมด — Bhaïga¤àõa : knowledge of contemplation on dissolution)
3.ภยตูปัฏฐานญาณ (ญาณอันมองเห็นสังขารปรากฏเป็นของน่ากลัว คือ เมื่อพิจารณาเห็น ความแตกสลายอันมีทั่วไปแก่ทุกสิ่งทุกอย่างเช่นนั้นแล้ว สังขารทั้งปวงไม่ว่าจะเป็นไปในภพใดคติ ใด ก็ปรากฏเป็นของน่ากลัว เพราะล้วนแต่จะต้องสลายไป ไม่ปลอดภัยทั้งสิ้น — Bhaya¤àõa : knowledge of the appearance as terror)
4.อาทีนวานุปัสสนาญาณ (ญาณอันคํานึงเห็นโทษ คือ เมื่อพิจารณาเห็นสังขารทั้งปวงซึ่งล้วน ต้องแตกสลายไป เป็นของน่ากลัวไม่ปลอดภัยทั้งสิ้นแล้ว ย่อมคํานึงเห็นสังขารทั้งปวงนั้นว่าเป็นโทษ เป็นสิ่งที่มีความบกพร่อง จะต้องระคนอยู่ด้วยทุกข์ — âdãnava¤àõa : knowledge of contemplation on disadvantages)
5.นิพพิทานุปัสสนาญาณ (ญาณอันคํานึงเห็นด้วยความหน่าย คือ เมื่อพิจารณาเห็นสังขารว่า เป็นโทษเช่นนั้นแล้ว ย่อมเกิดความหน่าย ไม่เพลิดเพลินติดใจ — Nibbidà¤àõa : knowledge of contemplation on dispassion)
6.มุญจิตุกัมยตาญาณ (ญาณอันคํานึงด้วยใคร่จะพ้นไปเสีย คือ เมื่อหน่ายสังขารทั้งหลายแล้ว ย่อมปรารถนาที่จะพ้นไปเสียจากสังขารเหล่านั้น — Mu¤citukamyatà¤àõa : knowledge of the desire for deliverance)
7.ปฏิสังขานุปัสสนาญาณ (ญาณอันคํานึงพิจารณาหาทาง คือ เมื่อต้องการจะพ้นไปเสีย จึง กลับหันไปยกเอาสังขารทั้งหลายขึ้นมาพิจารณากําหนดด้วยไตรลักษณ์เพื่อมองหาอุบายที่จะปลด เปลื้องออกไป — Pañisaïkhà¤àõa : knowledge of reflective contemplation)
8.สังขารุเปกขาญาณ (ญาณอันเป็นไปโดยความเป็นกลางต่อสังขาร คือ เมื่อพิจารณาสังขาร ต่อไป ย่อมเกิดความรู้เห็นสภาวะของสังขารตามความเป็นจริง ว่ามีความเป็นอยู่เป็นไปของมัน อย่างนั้นเป็นธรรมดา จึงวางใจเป็นกลางได้ ไม่ยินดียินร้ายในสังขารทั้งหลาย แต่นั้นมองเห็น นิพพานเป็นสันติบท ญาณจึงแล่นมุ่งไปยังนิพพาน เลิกละความเกี่ยวเกาะกับสังขารเสียได้ — Saïkhàrupekkhà¤àõa : knowledge of equanimity regarding all formations)
9.สัจจานุโลมิกญาณ หรือ อนุโลมญาณ (ญาณอันเป็นไปโดยอนุโลมแก่การหยั่งรู้อริยสัจจ์ คือ เมื่อวางใจเป็นกลางต่อสังขารทั้งหลาย ไม่พะวง และญาณแล่นมุ่งตรงไปสู่นิพพานแล้ว ญาณ อันคล้อยต่อการตรัสรู้อริยสัจจ์ ย่อมเกิดขึ้นในลําดับถัดไป เป็นขั้นสุดท้ายของวิปัสสนาญาณ ต่อ จากนั้นก็จะเกิดโคตรภูญาณมาคั่นกลาง แล้วเกิดมรรคญาณให้สําเร็จความเป็นอริยบุคคลต่อไป — Anuloma¤àõa : conformity-knowledge; adaptation-knowledge)
ธรรมหมวดนี้ ท่านปรุงศัพท์ขึ้น โดยถือตามนัยแห่งคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรค นํามาอธิบาย พิสดารในวิสุทธิมรรค แต่ในอภิธัมมัตถสังคหะ ท่านเติม สัมมสนญาณ (ญาณที่กําหนดพิจารณา นามรูป คือ ขันธ์ 5 ตามแนวไตรลักษณ์ — Sammasana¤àõa : comprehension-knowledge) เข้ามาเป็นข้อที่ 1 จึงรวมเป็น วิปัสสนาญาณ 10 และเรียกชื่อญาณข้ออื่นๆ สั้นกว่านี้ คือ เรียก อุทยัพพยญาณภังคญาณ ภยญาณ อาทีนวญาณ นิพพิทาญาณ มุญจิตุ กัมยตาญาณ ปฏิสังขาญาณ สังขารุ เปกขาญาณ อนุโลมญาณ
ดู [285]วิสุทธิ 7; [345]ญาณ 16
ที่มา : พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลธรรม พิมพ์ครั้งที่ 34
ผู้เรียบเรียง: สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป. อ. ปยุตฺโต)
เผยแพร่ต้นฉบับโดยวัดญาณเวศกวัน · จัดเก็บให้อ่านบน namoname.com เป็นธรรมทาน
ข้อความต้นฉบับ ไม่ใช่คำอธิบายจาก AI การพบคำนี้ไม่ยืนยันความหมายของชื่อประสมทั้งชื่อ
ตรวจเทียบกับเว็บไซต์ต้นฉบับ