ปัจจัย ๒๔
(ลักษณะหรืออาการแห่งความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งทั้งหลาย ที่สิ่งหนึ่งหรือ สภาวธรรมอย่างหนึ่ง เป็นองค์ประกอบที่ช่วยเอื้อ เกื้อหนุน ค้ําจุน เป็นเหตุ หรือเป็นเงื่อนไข ให้ สิ่งอื่น หรือสภาวธรรมอย่างอื่น เกิดขึ้น คงอยู่ หรือเป็นไปอย่างใดอย่างหนึ่ง — Paccaya: condition; mode of conditionality or relation)
1.เหตุปัจจัย (ปัจจัยโดยเป็นเหตุ — Hetu-paccaya: root condition)
2.อารัมมณปัจจัย (ปัจจัยโดยเป็นอารมณ์ — ârammaõa-paccaya: object condition)
3.อธิปติปัจจัย (ปัจจัยโดยเป็นเจ้าใหญ่ — Adhipati-paccaya: predominance condition)
4.อนันตรปัจจัย (ปัจจัยโดยเป็นภาวะต่อเนื่องไม่มีช่องระหว่าง — Anantara-paccaya: immediacy condition)
5.สมนันตรปัจจัย ( ปัจจัยโดยเป็นภาวะต่อเนื่องทันที — Samanantara-paccaya: contiguity condition)
6.สหชาตปัจจัย (ปัจจัยโดยเกิดร่วมกัน — Sahajàta-paccaya: connascence condition)
7.อัญญมัญญปัจจัย (ปัจจัยโดยอาศัยซึ่งกันและกัน — A¤¤ama¤¤a-paccaya: mutuality condition)
8.นิสสยปัจจัย (ปัจจัยโดยเป็นที่อาศัย — Nissaya-paccaya: dependence condition)
9.อุปนิสสยปัจจัย ( ปัจจัยโดยเป็นเครื่องหนุนหรือกระตุ้นเร้า — Upanissaya-paccaya: decisive-support condition; inducement condition)
10. ปุเรชาตปัจจัย (ปัจจัยโดยเกิดก่อน — Purejàta-paccaya: prenascence condition)
11. ปัจฉาชาตปัจจัย (ปัจจัยโดยเกิดทีหลัง — Pacchàjàta-paccaya: postnascence condition)
12. อาเสวนปัจจัย (ปัจจัยโดยการซ้ําบ่อยหรือทําให้ชิน — âsevana-paccaya: repetition condition)
13. กรรมปัจจัย (ปัจจัยโดยเป็นกรรมคือเจตจํานง — Kamma-paccaya: kamma condition)
14. วิปากปัจจัย (ปัจจัยโดยเป็นวิบาก — Vipàka-paccaya: kamma-result condition)
15. อาหารปัจจัย (ปัจจัยโดยเป็นอาหาร คือเป็นเครื่องหล่อเลี้ยง — âhàra-paccaya: nutriment condition)
16. อินทรียปัจจัย (ปัจจัยโดยเป็นเจ้าการ — Indriya-paccaya: faculty condition)
17. ฌานปัจจัย (ปัจจัยโดยภาวะจิตที่เป็นฌาน — Jhàna-paccaya: absorption condition)
18. มรรคปัจจัย (ปัจจัยโดยเป็นมรรค — Magga-paccaya: path condition)
19. สัมปยุตตปัจจัย (ปัจจัยโดยประกอบกัน — Sampayutta-paccaya: association condition)
20. วิปปยุตตปัจจัย (ปัจจัยโดยแยกต่างหากกัน — Vippayutta-paccaya: dissociation condition)
21. อัตถิปัจจัย (ปัจจัยโดย[ต้อง]มีอยู่ — Atthi-paccaya: presence condition)
22. นัตถิปัจจัย (ปัจจัยโดย[ต้อง]ไม่มีอยู่ — Natthi-paccaya: absence condition)
23. วิคตปัจจัย (ปัจจัยโดย[ต้อง]ปราศไป — Vigata-paccaya: disappearance condition)
24. อวิคตปัจจัย (ปัจจัยโดย[ต้อง]ไม่ปราศไป — Avigata-paccaya: non-disappearance condition)
ปัจจัย 24 นี้ เป็นสาระของคําอธิบายทั้งหมดในคัมภีร์ปัฏฐานแห่งพระอภิธรรมปิฎก คือ พระไตรปิฎกบาลี 6 เล่ม ตั้งแต่เล่ม 40 ถึงเล่ม 45
ที่มา : พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลธรรม พิมพ์ครั้งที่ 34
ผู้เรียบเรียง: สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป. อ. ปยุตฺโต)
เผยแพร่ต้นฉบับโดยวัดญาณเวศกวัน · จัดเก็บให้อ่านบน namoname.com เป็นธรรมทาน
ข้อความต้นฉบับ ไม่ใช่คำอธิบายจาก AI การพบคำนี้ไม่ยืนยันความหมายของชื่อประสมทั้งชื่อ
ตรวจเทียบกับเว็บไซต์ต้นฉบับ