ขันธ์ ๕
ขันธ์ 5 หรือ เบญจขันธ์ (กองแห่งรูปธรรมและนามธรรมห้าหมวดที่ประชุมกัน เข้าเป็นหน่วยรวม ซึ่งบัญญัติเรียกว่า สัตว์ บุคคล ตัวตน เรา–เขา เป็นต้น, ส่วนประกอบห้าอย่าง ที่รวมเข้าเป็นชีวิต — Pa¤ca-khandha: the Five Groups of Existence; Five Aggregates)
1.รูปขันธ์ (กองรูป, ส่วนที่เป็นรูป, ร่างกาย พฤติกรรม และคุณสมบัติต่างๆ ของส่วนที่เป็น ร่างกาย, ส่วนประกอบฝ่ายรูปธรรมทั้งหมด, สิ่งที่เป็นร่างพร้อมทั้งคุณและอาการ — Råpakhandha: corporeality)
2.เวทนาขันธ์ (กองเวทนา, ส่วนที่เป็นการเสวยรสอารมณ์, ความรู้สึก สุข ทุกข์ หรือเฉยๆ — Vedanà-khandha: feeling; sensation)
3.สัญญาขันธ์ (กองสัญญา, ส่วนที่เป็นความกําหนดหมายให้จําอารมณ์นั้นๆ ได้, ความ กําหนดได้หมายรู้ในอารมณ์ 6 เช่นว่า ขาว เขียว ดํา แดง เป็นต้น — Sa¤¤à-khandha: perception)
4.สังขารขันธ์ (กองสังขาร, ส่วนที่เป็นความปรุงแต่ง, สภาพที่ปรุงแต่งจิตให้ดีหรือชั่วหรือเป็น กลางๆ, คุณสมบัติต่างๆ ของจิต มีเจตนาเป็นตัวนํา ที่ปรุงแต่งคุณภาพของจิต ให้เป็นกุศล อกุศล อัพยากฤต — Saïkhàra-khandha: mental formations; volitional activities)
5.วิญญาณขันธ์ (กองวิญญาณ, ส่วนที่เป็นความรู้แจ้งอารมณ์, ความรู้อารมณ์ทางอายตนะทั้ง 6 มี การเห็น การได้ยิน เป็นต้น ได้แก่ วิญญาณ 6 — Vi¤¤àõa-khandha: consciousness)
ขันธ์ 5 นี้ ย่อลงมาเป็น 2 คือ นาม และ รูป ; รูปขันธ์จัดเป็นรูป, 4 ขันธ์นอกนั้นเป็นนาม. อีกอย่างหนึ่ง จัดเข้าในปรมัตถธรรม 4: วิญญาณขันธ์เป็น จิต , เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ และ สังขารขันธ์ เป็น เจตสิก , รูปขันธ์ เป็น รูป , ส่วน นิพพาน เป็นขันธวินิมุต คือ พ้นจากขันธ์ 5
เรื่องขันธ์ ๕ พึงดูประกอบในหมวดธรรมอื่นๆ เช่น
1. รูปขันธ์ ดู [38] รูป 21, 28; [39] มหาภูต 4; [40] อุปาทายรูป 24
2. เวทนาขันธ์ ดู [110] เวทนา 2; [111] เวทนา 3; [112] เวทนา 5; [113] เวทนา 6.
3. สัญญาขันธ์ ดู [271] สัญญา 6
4. สังขารขันธ์ ดู [119] สังขาร 31 ; [120] สังขาร 32 ; [129] อภิสังขาร 3; [263] เจตนา 6.
5. วิญญาณขันธ์ ดู [268] วิญญาณ 6
นอกนี้ ดู [356] จิต 89; [355] เจตสิก 52
ที่มา : พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลธรรม พิมพ์ครั้งที่ 34
ผู้เรียบเรียง: สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป. อ. ปยุตฺโต)
เผยแพร่ต้นฉบับโดยวัดญาณเวศกวัน · จัดเก็บให้อ่านบน namoname.com เป็นธรรมทาน
ข้อความต้นฉบับ ไม่ใช่คำอธิบายจาก AI การพบคำนี้ไม่ยืนยันความหมายของชื่อประสมทั้งชื่อ
ตรวจเทียบกับเว็บไซต์ต้นฉบับ