นะโมตั้งชื่อ
Namo Name
← ค้นคำในพจนานุกรมธรรมทาน

มาตรา

ประมาณ, การกำหนดประมาณ, เกณฑ์วัดและนับต่างๆ เช่น นับเวลา วัด ขนาด วัดระยะทาง, มาตราที่ควรรู้ดังนี้ มาตราเวลา (จันทรคติ) ๑๕ หรือ ๑๔ วัน เป็น ๑ ปักษ์ ๒ ปักษ์     “ ๑ เดือน ๔ เดือน      “ ๑ ฤดู ๓ ฤดู (๖ ฤดู ก็มี) “ ๑ ปี (๑๔ วัน คือ ข้างแรมเดือนขาด) ข้างขึ้น เรียกศุกลปักษ์ หรือ ชุณหปักษ์, ข้างแรม เรียกกาฬปักษ์ หรือ กัณหปักษ์; วันเพ็ญ (ขึ้น ๑๕ ค่ำ) เรียกปุรณมี หรือ บูรณมี, วันดับ (แรม ๑๕ หรือ ๑๔ ค่ำ) เรียกอมาวสี เนื่องจากปีจันทรคติสั้นกว่าปีสุริยคติปีละ ๑๑ วันเศษ เพื่อปรับระยะกาลของปีจันทรคติให้ใกล้เคียงกับปีสุริยคติ จึงเติมอธิกมาส ๗ ครั้ง ในรอบ ๑๙ ปีทำให้ปีที่เติมนั้นๆ มีเดือน ๘ สองหน เดือน (มาส) ๑๒ ตั้งแต่เดือน ๕ ดังนี้: เดือน ๕ จิตต หรือ จิตร เดือน ๖ วิสาข เดือน ๗ เชฏฐ เดือน ๘ อาสาฬห เดือน ๙ สาวน หรือ สาวณ เดือน ๑๐ ภัททปท หรือ โปฏฐปท เดือน ๑๑ อัสสยุช หรือ ปฐมกัตติก เดือน ๑๒ กัตติก เดือน ๑ มาคสิร หรือ มิคสิร เดือน ๒ ปุสส หรือ ผุสส เดือน ๓ มาฆ เดือน ๔ ผัคคุณ (แต่ละเดือน นิยมเติม ‘มาส’ ต่อท้าย เช่นจิตรมาส, วิสาขมาส เป็นต้น) ฤดู (อุตุ) ๓ คือ ๑. วัสสานะ ฤดูฝน = แรม ๑ ค่ำ เดือน ๘ ถึง ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๑๒ ๒. เหมันต์ ฤดูหนาว = แรม ๑ ค่ำเดือน ๑๒ ถึง ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๔ ๓. คิมหะ, คิมหานะ ฤดูร้อน = แรม ๑ ค่ำ เดือน ๔ ถึง ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๘ ฤดู (อุตุ) ๖ คือ ๑. วัสสานะ ฤดูฝน = แรม ๑ ค่ำ เดือน ๘ ถึง ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๑๐ ๒. สรทะ ฤดูท้ายฝน = แรม ๑ ค่ำ เดือน ๑๐ ถึง ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๑๒ ๓. เหมันต์ ฤดูหนาว = แรม ๑ ค่ำ เดือน ๑๒ ถึง ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๒ ๔. สิสิระ ฤดูเยือก = แรม ๑ ค่ำ เดือน ๒ ถึง ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๔ ๕. วสันต์ ฤดูใบไม้ผลิ = แรม ๑ ค่ำ เดือน ๔ ถึง ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๖ ๖. คิมหะ, คิมหานะ ฤดูร้อน = แรม ๑ ค่ำ เดือน ๖ ถึง ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๘ มาตราวัด ๗ เล็ดข้าว เป็น ๑ นิ้ว ๑๒ นิ้ว ” ๑ คืบ ๒ คืบ ” ๑ ศอก ๔ ศอก ” ๑ วา ๒๕ วา ” ๑ อุสภะ ๘๐ อุสภะ ” ๑ คาวุต ๔ คาวุต ” ๑ โยชน์ หรือ ๔ ศอก เป็น ๑ ธนู ๕๐๐ ธนู ” ๑ โกสะ ๔ โกสะ ” ๑ คาวุต ๔ คาวุต ” ๑ โยชน์ อย่างละเอียด ๓๖ ปรมาณู เป็น ๑ อณู ๓๖ อณู ” ๑ ตัชชารี ๓๖ ตัชชารี ” ๑ รถเรณู ๓๖ รถเรณู ” ๑ ลิกขา ๗ ลิกขา ” ๑ อูกา ๗ อูกา ” ๑ ธัญญมาส ๗ ธัญญมาส (เล็ดขา้ ว) ” ๑ อังคุละ ๑๒ อังคุละ (นิ้ว) ” ๑ วิทัตถิ ๒ วิทัตถิ (คืบ) ” ๑ รตนะ ๗ รตนะ (ศอก) ” ๑ ยัฏฐิ ๒๐ ยัฏฐิ (ไม้เท้า) ” ๑ อุสภะ ๘๐ อุสภะ ” ๑ คาวุต ๔ คาวุต ” ๑ โยชน์ (สิ่งที่มีขนาดถึง ๑ ลิกขาขึ้นไป จึงเห็นได้ด้วยตาเปล่า; “ศอก” บาลีเรียกรตนะ บ้าง หัตถะ บ้าง, “ไม้เท้า” เรียกยัฏฐิ บ้าง ทัณฑะ บ้าง, น่าสังเกตว่าในชั้นอรรถกถา มักกล่าวถึง ทัณฑะยาว ๔ หัตถะ คือไม้เท้ายาว ๔ ศอก, เช่น ม.อ.1/169/381 แต่ในคัมภีร์ชั้นหลังที่แสดงเรื่องมาตรา กล่าวว่า ๑ ยัฏฐิ/ทัณฑะ เท่ากับ ๕ หรือ ๗ รตนะ/หัตถะ) ตัวอย่างนัยที่เพียงฟังไว้ ๑๐ เกสา (ผม) เป็น ๑ ติละ ๖ ติละ (เม็ดงา) ” ๑ ยวะ ๔ ยวะ (ข้าวเหนียว) ” ๑ อังคุละ ๘ อังคุละ (นิ้ว) ” ๑ มุฏฐิ ๓ มุฏฐิ (กำมือ) ” ๑ รตนะ ๒๘ รตนะ (ศอก) ” ๑ อัพภันดร มาตราตวง ๔ มุฏฐิ (กำมือ) เป็น ๑ กุฑวะ ๒ กุฑวะ (ฟายมือ) ” ๑ ปัตถะ ๒ ปัตถะ (กอบ) ” ๑ นาฬี ๔ นาฬี (ทะนาน) ” ๑ อาฬหกะ หรือ ๔ มุฏฐิ (กำมือ) เป็น ๑ กุฑวะ ๔ กุฑวะ (ฟายมือ) ” ๑ ปัตถะ ๔ ปัตถะ (กอบ) ” ๑ อาฬหกะ ๔ อาฬหกะ ” ๑ โทณะ ๔ โทณะ ” ๑ มานิกา ๔ มานิกา ” ๑ ขารี, ขาริกา ๒๐ ขารี, ขาริกา ” ๑ วาหะ (นี้ว่าตาม สุตต.อ.๒/๓๐๗ เป็นต้น ซึ่งบอกไว้ด้วยว่า ๑ วาหะ = ๑ สกฏะ (เกวียน) แต่ในอรรถกถาแห่งฆฏิการสูตร, ม.อ.๓/๒๐๙ ว่า ในที่นั้น ๒ สกฏะ เป็น ๑ วาหะ ซึ่งอาจจะหมายความเฉพาะในกรณีนั้น แต่ก็ทำให้เกิดปมที่ไม่กระจ่าง) มาตราชั่งของ ๔ วีหิ (เล็ดข้าวเปลือก) เป็น ๑ คุญชา, กุญชา ๒ คุญชา, กุญชา ” ๑ มาสก ๕ มาสก ” ๒ อักขะ ๘ อักขะ ” ๑ ธรณะ ๑๐ ธรณะ ” ๑ ปละ ๑๐๐ ปละ ” ๑ ตุลา ๒๐ ตุลา ” ๑ ภาระ มาตราชั่งทอง ๔ วีหิ (เล็ดข้าวเปลือก) เป็น ๑ คุญชา, กุญชา ๒ คุญชา, กุญชา ” ๑ มาสก ๕ มาสก ” ๒ อักขะ ๘ อักขะ ” ๑ ธรณะ ๕ ธรณะ ” ๑ สุวัณณะ ๕ สุวัณณะ ” ๑ นิกขะ มาตรารูปิยะ ๕ มาสก เป็น ๑ บาท ๔ บาท ” ๑ กหาปณะ มาตราพิเศษ มาตราบางอย่าง แต่เดิมคงกำหนดขึ้นเพื่อให้พระภิกษุที่อยู่ในกาลเทศะหลากหลาย แม้ไม่มีอุปกรณ์ ก็สามารถปฏิบัติตามพระวินัยได้ (ไม่ถึงแม่นยำเด็ดขาด) นิ้วสุคต, คืบสุคต ตามมติของอรรถกถา ๑ คืบสุคต = ๑ ศอกครึ่ง (ศอกคืบ) ของช่างไม้ หรือ ๑ ศอกช่างไม้ = ๘ นิ้วสุคต แต่ในวินัยมุขเล่ม ๑ ทรงชี้ถึงความยุ่งยากในการคำนวณตามสุคตประมาณนี้และทรงมีพระมติซึ่งสรุปได้ว่า เพื่อให้สะดวกและถือข้างน้อยเป็นการปลอดภัยควรเทียบตามมาตราที่ใช้กันเป็นมาตรฐานสากลในปัจจุบัน คือ ระบบเมตริก (Metric system) อย่างที่ตกลงกันว่า ๑ วา = ๒ เมตร ดังนั้น ๑ คืบสุคต =๒๕ ซม. (๘ นิ้วสุคต = ๑๖.๖๗ ซม.) อัพภันดร ๑ อัพภันดร = ๗ วา (= ๑๔ เมตร) อุทกุกเขป อุทกุกเขป “ชั่ววักน้ำสาด” คือ ระยะทางเท่าที่บุรุษผู้มีกำลังปานกลางวักน้ำสาดเต็มแรง (ท่านว่าใช้ทรายก็ได้) ไปตกถึง เลฑฑุบาต เลฑฑุบาต “ชั่วขว้างก้อนดินตก” คือ ระยะทางเท่าที่บุรุษผู้มีกำลังปานกลางขว้างก้อนดินไปตกลง

ที่มา : พจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลศัพท์ พิมพ์ครั้งที่ 31

ผู้เรียบเรียง: สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป. อ. ปยุตฺโต)

เผยแพร่ต้นฉบับโดยวัดญาณเวศกวัน · จัดเก็บให้อ่านบน namoname.com เป็นธรรมทาน

ข้อความต้นฉบับ ไม่ใช่คำอธิบายจาก AI การพบคำนี้ไม่ยืนยันความหมายของชื่อประสมทั้งชื่อ

ตรวจเทียบกับเว็บไซต์ต้นฉบับ