อภิธานัปปทีปิกา
ข้อความต้นฉบับ หน้า PDF 314 จาก 557 หน้า
สามัญญกัณฑ์ : วิเสสยาธีนวรรค 281
๖๙๖. วิสิฏฺฐา’ริยนาเค’โก- สภคฺคา โมกฺขปุงฺควา
สีห กุญฺชรสทฺทูลา- ที ตุ สมาสคา ปุเม.
๖๙๓. - ๖๙๖. ดี, งาม, สวย, น่าชอบใจ ๑๘ : โสภน, รุจิร,
สาธุ, มนุญฺญ, จารุ, สุนฺทร, วคฺคุ, มโนรม, กนฺต, หารี, มญฺชุ, เปสล, ภทฺท, วาม,
กลฺยาณ, มนาป, ลทฺธก, สุภ
ประเสริฐ, สูงสุด, ประธาน ๒๖ : อุตฺตม, ปวร, เชฏฺฐ, ปมุข,
อนุตฺตร, วร, มุขฺย, ปธาน, ปาโมกฺข, ปร, อคฺคญฺญ, อุตฺตร, ปณีต, ปรม, เสยฺย,
คามณี, เสฏฺฐ, สตฺตม, วิสิฏฺฐ, อริย, นาค, เอก, อาสภ, อคฺค, โมกฺข, ปุงฺคว
สีหกุญฺชรสทฺทูลาที ศัพท์ทั้งหลายมีสีห ศัพท์ กุญฺชร ศัพท์ และ
สทฺทูล ศัพท์ เป็นต้น สมาสคา อันตั้งอยู่ในสมาส (เสฏฺฐตฺถวาจกา) ย่อมเป็น
ศัพท์ที่มีความหมายว่าประเสริฐ (วตฺตนฺติ) ย่อมเป็นไป ปุเม ในปุงลิงค์
[ในคัมภีร์อมรโกษกล่าวว่า พฺยคฺฆ ปุงฺคว, อุสภ กุญฺชร สีห สทฺทูลและ
นาคศัพท์ เป็นต้น ซึ่งเป็นชื่อของสัตว์ป่าสี่เท้าทั้งหลายว่า หากเป็นคำหลังใน
กัมมธารยสมาส ย่อมถูกนำมาใช้เป็นปุงลิงค์และมีอรรถว่า “ประเสริฐ” ดังมี
คาถาว่า
อุตฺตรสฺมึ ปเท พฺยคฺฆ- ปุงฺคโวสภกุญฺชรา
สีหสทฺทูลนาคาทฺยา ปุเม เสฏฺฐตฺถวาจกา
อุทาหรณ์ว่า ปุริสพฺยคฺโฆ(ชาติพยัคฆ์บุรุษประเสริฐ) มุนิปุงฺคโว
(พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐ) เป็นต้น อาทิศัพท์ในบทว่า “สีหสทฺทูลนาคาที” นั้น
รวมเอา วราห ปุณฺฑรีก โธรยฺห และ โสวีร ศัพท์ เป็นต้น]
รจนาโดยพระโมคคัลลานเถระ · แปลและอธิบายโดยพระมหาไพโรจน์ ญาณกุสโล (นิรัญรักษ์) และนายจำรูญ ธรรมดา · พิมพ์ครั้งแรก มีนาคม ๒๕๕๙ · ข้อความสกัดจากหนังสือ ไม่ได้สร้างคำแปลด้วย AI