อภิธานัปปทีปิกา
ข้อความต้นฉบับ หน้า PDF 114 จาก 557 หน้า
81 ภูกัณฑ์ : ปุรวรรค
๑๙๘. ปุรํ นคร’มิตฺถี วา ฐานียํ ปุฏเภทนํ
ถิยํ ตุ ราชธานี จ ขนฺธาวาโร ภเว’ถ จ.
๑๙๘. เมือง ๔ : ปุร, นคร, ฐานีย, ปุฏเภทน (ทฺวยํ) ปุร ศัพท์ และ
นคร ศัพท์ อิตฺถี วา41 เป็นอิตถีลิงค์บ้าง [หมายความว่า ใช้เป็นรูปว่า ปุรํ,
นครํ, ‘ปุรี, นครี’ ]
เมืองหลวง ๑ : ราชธานี (ราชธานี) ราชธานี ศัพท์ (วตฺตติ)
ย่อมเป็นไป ถิยํ ในอิตถีลิงค์
เมืองหน้าด่าน ๑ : ขนฺธาวาร
(อีกนัยหนึ่ง)
เมืองหลวง ๒ : ราชธานี, ขนฺธาวาร, (ราชธานี) ราชธานี ศัพท์
(วตฺตติ) ย่อมเป็นไป ถิยํ ในอิตถีลิงค์
๑๙๙. สาขานคร’มญฺญตฺร ยํ ตํ มูลปุรา ปุรํ
พาราณสี จ สาวตฺถิ เวสาลี มิถิล’าฬวี.
๒๐๐. โกสมฺพุชฺเชนิโย ตกฺก- สิลา จมฺปา จ สาคลํ
สุสุมารคิรํ42 ราช- คหํ กปิลวตฺถุ จ.
41 แม้ว่าในคัมภีร์อภิธานัปปทีปิกาฎีกาจะอธิบาย วา ศัพทฺ์ไว้ว่า “วากาเรน นครสทฺทสฺส ปุลฺลิงฺคตฺตํ สมุจฺจิโนติ.
ปุรสทฺทสฺสปิตฺยาจริยา. [อาจารย์ทั้งหลายกว่าวว่า วา ศัพท์ ทำหน้าที่ประมวลเอาความเป็นปุลลิงค์ของนครศัพท์
เข้ามาไว้ด้วย] แต่ก็พึงทราบว่าในพระไตรปิฎกก็ไม่มีใช้ รวมถึงในคัมภีร์พจนานุกรมสันสกฤตก็หามีใช้เป็นปุลลิงค์
ไม่, บัณฑิตจึงควรพิจารณามตินี้
42 สํสุมาร (ฏีกา)
รจนาโดยพระโมคคัลลานเถระ · แปลและอธิบายโดยพระมหาไพโรจน์ ญาณกุสโล (นิรัญรักษ์) และนายจำรูญ ธรรมดา · พิมพ์ครั้งแรก มีนาคม ๒๕๕๙ · ข้อความสกัดจากหนังสือ ไม่ได้สร้างคำแปลด้วย AI